بررسی زبان‌شناختی سورۀ نمل در چارچوب نظریۀ کنش گفتاری سرل

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار، گروه آموزش زبان انگلیسی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران

چکیده
این پژوهش به بررسی زبان‌شناختی سوره نمل در چارچوب نظریه کنش گفتاری جان سرل می‌پردازد. هدف اصلی آن تحلیل دقیق و جامع انواع کنش‌های گفتاری (از جمله اظهاری، ترغیبی، تعهدی، عاطفی و اعلامی) و بررسی نقش آنها در انتقال پیام‌های الهیاتی، عبرت‌آموزی تاریخی و آماده‌سازی مخاطب برای معاد است. به‌منظور دستیابی به اهداف پژوهش، از روش توصیفی-تحلیلی استفاده شد و آیات سوره نمل به‌صورت نظام‌مند و در چارچوب دسته‌بندی سرل بررسی شدند. یافته‌های این پژوهش نشان داد که کنش‌های اظهاری به‌عنوان ۴۱٪ از کل کنش‌ها، با تأکید بر حقایق تاریخی و طبیعی، پایه استدلالی سوره را شکل می‌دهند و داده‌های عینی را به مخاطب منتقل می‌کنند. همچنین کنش‌های ترغیبی، که شامل ۲۷٪ از مطالب سوره هستند، با ترکیب اوامر مستقیم و پرسش‌های استفهامی، مخاطب را به تغییر رفتار و اصلاح نیت‌ها فرامی‌خوانند. در کنار این، کنش‌های تعهدی با سهم ۲۵٪، از طریق وعده‌ها و تهدیدها، احساس اطمینان به عدالت و حکمت الهی را تقویت می‌کنند. کنش‌های عاطفی و اعلامی، به ترتیب ۶٪ و ۱٪، نیز هم‌ذات‌پنداری مخاطب و اقتدار الهی را برجسته می‌سازند. در نهایت، این پژوهش با پیوند نظریه‌های زبان‌شناسی مدرن و متون دینی، به‌عنوان گامی نو در تحلیل تعاملی قرآن و درک اهداف چندلایه آن محسوب می‌شود و می‌تواند به شناخت عمیق‌تری از ساختار و محتوای سوره‌ها کمک کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله English

Linguistic analysis of Surah An-Naml within the framework of Searle's speech act theory

نویسنده English

Elahe Kamari
Assistant Professor, Department of English Language Teaching, Farhangian University, Tehran, Iran
چکیده English

The Qur’anic phrase “He who created death and life” in Sūrah Al-Mulk (67:2), by directly attributing the act of “creation” to “death”, has provoked extensive theological and ontological disputation among Muslim commentators. Through a descriptive-analytical approach and a theological discourse analysis, the present research investigated various exegetical perspectives. The findings demonstrated that 14 concepts can be systematically categorized and analyzed within four macro-discourses of predeterministic, creational, existential, and teleological. Based on the results, it can be claimed that commentators were significantly influenced by their specific theological and philosophical foundations in determining whether death’s creation is a privative or an existential matter, and whether it takes precedence over life. However, they generally elevated death from a mere passive event to an active, purposeful, and created phenomenon. Furthermore, the precedence of death over life in this verse is not merely a chronological ordering; rather, it is a sophisticated semantic arrangement highlighting the ideas of divine trial and pedagogical awakening. Ultimately, this study revealed that within the Qur’anic horizon, life and death function as metaphysical instruments for rethinking the essence of moral responsibility and the profound meaning of human existence.

کلیدواژه‌ها English

Creation (khalq)
death (maut)
Life (ḥayāt)
Sūrah Al-Mulk (verse 2)
knowledge-power nexus
phenomenology of death
theological discourse analysis
 ابن ابی حاتم، عبدالرحمن‌بن محمد. (1419ق). تفسیر القرآن العظیم. ریاض: مکتبه نزار مصطفی الباز.
 ابن جزی، محمدبن احمد. (1416ق).  التسهیل لعلوم التنزیل. بیروت: دار الارقم‌بن ابی‌الارقم.
 ابن جوزی، عبدالرحمن‌بن علی. (1422ق). زادالمسیر فی علم التفسیر. بیروت: دارالکتاب العربی.
 ابن عربی، محمدبن علی. (1422ق).  تاویلات عبدالرزاق. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
 ابن عربی، محمدبن علی. (1410ق). رحمه من الرحمن فی تفسیر و اشارات القرآن. دمشق: مطبعه النشر.
 ابن منظور، محمد بن مکرّم. (1290ق).  لسان العرب. بیروت: دار صادر.
 ابن وهب دینوری، عبدالله‌بن محمد. (1424ق). الواضح فی تفسیر القرآن الکریم. بیروت: دارالکتب العلمیه.
 ابن‌عطیه، عبدالحق‌بن غالب. (1422ق).  المحرز الوجیز فی تفسیر کتاب العزیز. بیروت: دارالکتب العلمیه.
ابوالفتوح رازی، حسین‌بن علی (1408ق). روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن. مشهد: آستان قدس.
آلوسی، محمودبن عبدالله. (1415ق). روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم. بیروت: دارالکتب العلمیه.
بغوی، حسین بن مسعود. (1420ق). معالم التنزیل. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
تستری، سهل‌بن عبدالله. (1423ق).  تفسیر تستری. بیروت: دارالکتب العلمیه.
حقی برسوی، اسماعیل‌بن مصطفی. (بی تا). روح البیان. بیروت: دارالفکر.
خرمدل، مصطفی. (1386ش).  تفسیر نور. تهران: نشر بعثت.
خطیب شربینی، محمدبن احمد. (1425ق).  السراج المنیر. بیروت: دارالکتب العلمیه.
دریابیگی، محسن. (1391ش). «مرگ‌اندیشی در صحیفۀ کاملۀ سجادیه». اندیشۀ نوین دینی، قم: دانشگاه معارف اسلامی (29)، 102-89.
راغب اصفهانی، حسین‌بن محمد. (1422ق).  المفردات فی غریب القرآن، بیروت: دارالمعرفه.
رنجبر، علی؛ زمانی، محمدحسن. (1396ش). «حقیقت و چیستی مرگ از دیدگاه عرفان نظری و حکمت متعالیه»، انوارمعرفت، قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی،  6(1)، صص 75-92.  https://erfani.nashriyat.ir/node/119
روزبهان بقلی، ابن ابی نصر. (2008م).  عرائس البیان فی حقائق القرآن. بیروت: دارالکتب العلمیه.
زمخشری، محمودبن عمر. (1407ق).  الکشاف. بیروت: دارالکتاب العربی.
سلمی، محمدبن حسین. (1369ش). حقائق التفسیر. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
سمرقندی، نصربن محمد. (1416ق). بحرالعلوم. بیروت: دارالفکر.
صابونی، محمد علی. (1421ق).  صفوه التفاسیر. بیروت: دارالفکر.
طباطبایی، سید محمد حسین. (1374ش).  المیزان فی تفسیر القرآن. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
طبرانی، سلیمان‌بن احمد. (2008م).  تفسیرالقرآن العظیم. اردن: دارالکتاب الثقافی.
طبری، محمدبن جریر. (1412ق). جامع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دارالمعرفه.
طریحی، فخرالدین. (1375ش). مجمع‌البحرین و مطلع النیرین، تصحیح سید احمد حسینی. تهران: کتابفروشی مرتضوی.
طوسی، محمدبن حسن. (بی تا).  التبیان فی تفسیر القرآن. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
فارس‌بن زکریا، أبی‌الحسین. (1422ق).  معجم مقائیس اللغه. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
فخر رازی، محمدبن عمر. (1420ق). مفاتیح الغیب. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
فراهیدی، خلیل‌بن احمد. (1409ق). کتاب‌العین، تحقیق مهدی المخزومی و ابراهیم السامرائی. قم: هجرت.
فضل الله، محمدحسین (1419ق).  من وحی القرآن. بیروت: دارالملاک.
قائمی، محمدمهدی؛ واعظی، احمد. (1391ش). «حقیقت مرگ، مرگ‌اندیشی و معنای زندگی». آئین حکمت، قم: دانشگاه باقرالعلوم، 6(20)، صص 155-183. https://pwq.bou.ac.ir/article_12510.html
قرطبی، محمدبن احمد (1364ش).  الجامع لاحکام القرآن. تهران: ناصر خسرو.
قشیری، عبدالکریم‌بن هوازن. (2000م).  لطائف الاشارات. قاهره: الهیئه المصریه العامه للکتاب.
قمی، علی‌بن ابراهیم. (1363ش).  تفسیرالقمی. قم: دارالکتاب.
کاشفی، محمدرضا. (1390ش). «کلام و عقاید: حقیقت مرگ». مکاتبه و اندیشه، قم، دانشگاه معارف اسلامی، (39)، صص 123-138. https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/862652
ماوردی، علی‌بن محمد. (بی تا).  النکت و العیون. بیروت: دارالکتب العلمیه.
مجیدی‌فرد، فاطمه و همکاران. (1398ش). «حقیقت مرگ در قرآن و دلایل ترس از آن از دیدگاه امام علی (ع) در نهج البلاغه»، مطالعات قرآنی، جیرفت، دانشگاه آزاد اسلامی، 10(40)، صص 231-250. https://sanad.iau.ir/Journal/qsf/Article/853847
مقاتل بن سلیمان. (1423ق).  تفسیر مقاتل‌بن سلیمان. بیروت: دار احیاء التراث العربی.
مکارم شیرازی، ناصر. (1371ش).  تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
میبدی، احمدبن محمد. (1371ش). کشف الاسرار و عده الابرار. تهران: امیرکبیر.
نسفی، عبدالله‌بن احمد. (1416ق).  مدارک التنزیل و حقائق التاویل. بیروت: دارالنفائس.