نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

• هیثم بوعذار

استادیار گروه معارف اسلامی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ملایر، ملایر، ایران.

چکیده

گفتمان رایج در علوم قرآنی، «اُمّیت پیامبر(ص)» را به معنای درس‌ناخواندگی مطلق و اصلی‌ترین دلیل اعجاز قرآن می‌داند. این پژوهش در پی پاسخ به این پرسش است که آیا این انگاره ریشه در نصَّ صریح قرآن و سنَّت متواتر دارد یا برساخته‌ای گفتمانی در سنّت کلامی متأخر می‌باشد؟ ازاین‌رو با روش تحلیلی- توصیفی و رویکرد ترکیبی اعم از؛ (۱) تحلیل معناشناختی تمام کاربردهای واژه «أُمِّی» در قرآن در بافت تقابلی با «اهل الکتاب» (۲) نقد سندی و دلالی روایات دالّ بر بی‌سوادی (۳) تبارشناسی تاریخی گفتمان اُمّیت در منابع کلامی قرون سوم تا پنجم هجری، مورد بررسی و واکاوی قرار گرفت. یافته‌های این پژوهش برآن‌ست که: 1. دلالت محوری «أُمِّی» در قرآن، هویت جمعیِ غیرکتابی است، نه وصف فردی بی‌سوادی؛ قرآن برای نفی آشنایی پیشین با متن مکتوب از افعال «تتلوا» و «تخط» (عنکبوت: ۴۸) استفاده کرده است.2. روایات دالَّ بر بی‌سوادی مطلق، اخبار آحادِ فاقد تواتر و از حیث سندی و دلالی قابل مناقشه‌اند. 3.گفتمان «بی‌سوادی به‌مثابه شرط اعجاز» نخستین بار در اواخر قرن سوم هجری و در پاسخ دفاعی متکلمان به اتهام اقتباس شکل گرفت و در قرن چهارم تثبیت شد. بنابراین، «درس‌ناخواندگی مطلق» برساخته‌ای تاریخی است، نه حقیقتی قرآنی تواتری. در پایان، مدل جایگزین «اُمّیت هویتی و اعجاز محتوایی» ارائه می‌شود که ضمن بازتعریف «اُمّیت» به معنای «عدم تخصص در سنّت متنی پیشین»، کانون استدلال اعجاز را به ویژگی‌های درون‌متنی قرآن منتقل می‌کند.

کلیدواژه‌ها

• درس‌ناخواندگی
• هویت جمعی
• گفتمان‌شناسی
• اعجاز قرآن
• تحلیل معناشناختی

موضوعات

• قرآن پژوهی

عنوان مقاله [English]

اُمیَّت پیامبر(ص): گذار از صفت قرآنی به برهان کلامی(واکاوی انتقادی مفهوم«درس‌ناخواندگی» در قرآن، حدیث و مواجهه استشراقی)

نویسنده [English]

• haitham boozar

Assistant Professor, Department of Islamic Studies, Faculty of Literature and Human Sciences, Malayer University, Malayer, Iran

چکیده [English]

The dominant discourse in Quranic sciences posits the "Prophet’s Ummī status" as the primary reason for the miraculous nature of the Quran and a decisive response to the accusation of borrowing from earlier texts. Using a descriptive-analytical method and semantic analysis of all occurrences of the term “أُمّی” in the Quran—along with an examination of its contextual opposition to “Ahl al-Kitāb” (People of the Book)—this study demonstrates that the core meaning of the term refers to the collective identity of a “non-scriptural community,” rather than proving the absolute individual illiteracy of the Prophet.
Furthermore, an evaluation of the chain of transmission and content of explicit traditions on this subject reveals that these narrations are, at best, solitary reports lacking widespread transmission (tawātur) and are contradicted by other narrations that negate absolute illiteracy and inability to write. By tracing the historical genealogy of the view that the Prophet was illiterate, it becomes clear that the transformation of “Ummī” into a theological argument first took place in the late third century AH, as a defensive response by theologians to allegations of borrowing. This historical construct gradually became established in the exegetical and theological tradition and even framed Western orientalist debates within the same binary of “illiteracy versus miracle.”
Therefore, this study seeks to offer a new and constructive interpretation of this concept, one that can firmly respond to the accusation of borrowing without relying on the notion of “absolute illiteracy,” while grounding the Quran’s miraculous nature on a more solid foundation.

کلیدواژه‌ها [English]

• Illiteracy
• Collective Identity
• Discourse Analysis
• Inimitability of the Quran
• Semantic Analysis