نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، گروه الهیات، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه بوعلی‌سینا، همدان، ایران.

2 دانشیار گروه فقه ومبانی حقوق اسلامی،دانشکده الهیات ومعارف اسلامی،دانشگاه ایلام،ایلام،ایران

3 استادیار گروه معارف اسلامی،دانشکده الهیات ومعارف اسلامی،دانشگاه ایلام،ایلام،ایران

چکیده

نفی بأس از جمله‌ی تعبیرات پرکاربرد در منابع روایی است. مشهور فقهای امامیه، مفهوم نفی بأس را، در فرض تجرد از قرائن، جواز و نفی تحریم دانسته‌اند و اثبات بأس را مفید مطلق مبغوضیت و معنایی اعمّ از تحریم و کراهت برشمرده‌اند. واکاوی مفهوم بأس و دقت در کاربست‌های قرآنی و روایی آن نشان می‌دهد که استعمال این ماده‌ی لغوی در حوزه‌ی تشریع، متناسب با مفهوم عذاب و عقاب است و به تبع این تناسب، بایستی، به اتخاذ رویکردی نو درباره‌ی این مفهوم پرداخت. به نظر می‌رسد مدلول نفی بأس، نفی تحریم و اثبات آن، اثبات تحریم است و دلالت اثبات بأس بر فساد، در گرو پذیرش استلزام فساد از تحریم مستفاد از آن است. به عبارت دیگر، اثبات بأس، بالمطابقة دلالتی بر فساد ندارد و استفاده‌ی فساد از آن منوط به پذیرش ملازمه‌ی نهی و فساد است که مشهور علمای اصول در عبادات آن را پذیرفته‌اند و در معاملات از قبول آن سر باز زده‌اند. در این پژوهش به روش توصیفی ـ تحلیلی به بررسی مفاد این تعبیر پرداخته شده و سعی بر آن بوده است که با ارائه‌ی رویکردی مستدل درباره مفهوم نفی بأس، به رفع پاره‌ای از تعارضات روایی پرداخته شود.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

A New Approach to the Concept of Baʾs in Narrations, the Resolution of Narrative Contradictions, and Its Applications

نویسندگان [English]

  • Ali Hoseini far 1
  • Abel jabar Zargooshnasab 2
  • Nabi Sobhani 3

1 Assistant Professor, Department of Theology, Faculty of Humanities, Bu-Ali Sina University, Hamedan, Iran.

2 دانشیار گروه فقه ومبانی حقوق اسلامی،دانشکده الهیات ومعارف اسلامی،دانشگاه ایلام،ایلام،ایران

3 استادیار گروه معارف اسلامی،دانشکده الهیات ومعارف اسلامی،دانشگاه ایلام،ایلام،ایران

چکیده [English]

The expression negation of Baʾs, where Baʾs in juristic usage refers to prohibition or harm—is among the frequently used phrases in the hadith corpus. The majority of Imami jurists have interpreted nagation al-Baʾs, when devoid of contextual indicators, as implying permissibility and the negation of prohibition. They have understood the affirmation of Baʾs as denoting general disapproval—a meaning encompassing both pro and con. A close examination of the semantic content of Baʾs and a careful analysis of its Qurʾanic and narrative usages reveal that, when used in legislative contexts, this lexical root corresponds to notions of punishment and retribution. In light of this correspondence, a novel interpretive approach to the concept is needed. A hermeneutic approach to the concept appears necessary. Negation of al-Baʾs means negating prohibition, while affirmation of Baʾs means establishing prohibition. Affirmation of Baʾs only implies invalidity if one accepts a causal link between prohibition and invalidity. Otherwise, affirmation of Baʾs by itself does not establish invalidity. Most scholars of Uṣūl accept this in worship, but not in transactions.
Extended Abstract
Introduction
This study seeks to uncover the authentic meaning of the term Baʾs (typically understood as prohibition, harm, or disapproval in legal contexts) by revisiting its lexical roots, examining its Qurʾānic and narrative usages, and considering the contextual indicators and sources of its apparent meanings. The aim is to arrive at the conventional understanding of the expression negation of al-Baʾs (i.e., negation of prohibition or harm). In this paper, I give attention, on the one hand, to the applications and juristic implications of negation of al-Baʾs and consider the possibility of interpreting it within the framework of the hadith tradition. Through this examination, I resolve certain apparent contradictions among narrations. On the other hand, I systematically classify and analyze the opinions and perspectives of jurists regarding both the negation and affirmation of Baʾs are systematically classified and analyzed.
It appears essential, for the establishment of certain theoretical foundations in the process of legal reasoning, to undertake a careful examination of the import and implications. Based on the investigations I conducted, I found that no comprehensive study has yet addressed this topic, except for a few partial and scattered discussions found in the following sources. Narāqī, in ʿAwāʾid al-Ayyām, addresses this issue and analyzes it from several perspectives (see Narāqī, 1417 AH, pp. 67–70). Other Imami jurists also briefly mention the subject within their jurisprudential discussions and analyses (for example, see: Ṭusi, 1400 AH, p. 107; Ḥilli, 1412 AH, 1/310; Shahīd al-Awwal, 1414 AH, 3/81; Shahīd al-Thānī, 1421 AH, 1/85; Ardabīlī, 1403 AH, 11/226; Baḥrānī, 1405 AH, 23/47; Majlisī, 1406 AH, 1/382; Najafī, 1404 AH, 36/359; Kāshif al-Ghiṭāʾ, n.d., p. 128; Nāʾīnī, 1411 AH, 1/404; al-Ghiṭāʾ, n.d., p. 128). This study uses a descriptive–analytical approach to examine the meaning and implications of the expression negation of al-Baʾs. The research presents a reasoned and evidence-based perspective on the concept of Baʾs to resolve certain apparent contradictions among narrations.
Findings and Results
The study finds:

In normative commandment, negation of al-Baʾs means dispensation and non-obligatory permissibility, including recommendation, neutral permissibility, and reprehensibility. Obligation is excluded, as non-obligation is clearer. Permissibility, without implying obligation, better fits the Lawgiver’s wisdom and character, so this interpretation is preferred.
Affirming Baʾs, considering its meaning and link to punishment, and its contrast with negation, means non-permissibility and prohibition. Interpreting it as general undesirability or only as reprehensibility is not sustainable.

3. If affirming Baʾs equals prohibition, it must be determined if such prohibition always means invalidity. Clarifying this will show if affirmation of Baʾs implies invalidity

کلیدواژه‌ها [English]

  • Baʾs
  • Negation of al-Baʾs
  • Permissibility
  • Prohibition
  • Contradiction
إبن‌درید، محمد بن حسن. (1988 م). جمهرة اللغة. بیروت: دار العلم للملایین.
إبن‌فارس، أحمد. (1404 ق). معجم مقاییس اللغة. قم: مکتب الإعلام الإسلامی.
إبن‌منظور، محمد بن مکرم. (1414 ق). لسان العرب. بیروت: دارصادر.
اردبیلی، احمد بن محمد. (1403 ق). مجمع الفائدة البرهان. قم: نشر جامعه‌ی مدرسین حوزه‌ی علمیه‌ی قم.
أزهری، محمد بن أحمد. (1421 ق). تهذیب اللغة. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
اعتمادی، مصطفی. (1387 ش). شرح الرسائل. قم: نشر شفق.
انصاری، مرتضی بن محمدامین. (1428 ق). فرائد الأصول. قم: مجمع الفکر الإسلامی.
(1415 ق). کتاب المکاسب. قم: کنگره‌ی جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصاری.
ایروانی، علی بن عبدالحسین. (1406 ق). حاشیة المکاسب. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
آذرنوش، آذرتاش. (1383 ش). فرهنگ معاصر عربی ـ فارسی. تهران: نشر نی.
بحرالعلوم، سیدمهدی. (1427 ق). مصابیح الأحکام. قم: منشورات میثم التمار.
بحرانی، یوسف بن أحمد بن إبراهیم. (1406 ق). أجوبة المسائل البهبهانیة. قم: دار إحیاء الأحیاء لعلماء البحرین والقطیف والأحساء‌.
 (1405 ق). الحدائق الناضرة. قم: نشر جامعه‌ی مدرسین حوزه‌ی علمیه‌ی قم.
بشروی خراسانی، عبدالله بن محمد (فاضل تونی). (1441 ق). الوافیة. قم: مجمع الفکر الإسلامی.
جوهری، إسماعیل بن حماد. (1376 ق). الصحاح (صحاح اللغة). بیروت: دارالعلم للملایین.
حکیم، سیدمحسن. (1416 ق). مستمسک العروة الوثقی. قم: مؤسسة دار التفسیر.
حمیری، نشوان بن سعی. (1420 ق). شمس العلوم. دمشق: دار الفکر.
خراسانی، محمدکاظم. (1429 ق). کفایة الأصول، قم، مؤسسه‌ی آل البیت.
خمینی، سیدروح‌الله (امام خمینی). (1415 ق). المکاسب المحرمة، قم: مؤسسه‌ی تنظیم ونشرآثار امام خمینى.
 (1421 ق). کتاب الطهارة. تهران: مؤسسه‌ی تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خمینی، سیدمصطفی. (1418 ق). تحریرات فی الأصول. قم: مؤسسه‌ی تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خوانساری، آقاحسین بن محمد. (بی تا). مشارق الشموس فی شرح الدروس. بی‌جا: بی‌نا.
خویی، سیدابوالقاسم. (1413 ق). معجم رجال الحدیث. بی‌جا: بی‌نا.
(1418 ق). موسوعة الإمام الخویی. قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخویی.
سبزواری، سیدعبدالأعلی. (1413 ق). مهذب الأحکام. قم: مؤسسة المنار.
سبزواری، محمدباقر بن محمدمؤمن. (1247 ق). ذخیرة المعاد. قم: مؤسسه‌ی آل البیت.
سیوری، مقداد بن عبدالله. (1404 ق). التنقیح الرائع لمختصر الشرائع. قم: نشر کتابخانه‌ی آیت‌الله مرعشی نجفی.
سیستانی، سیدعلی. (1414 ق). الرافد فی علم الأصول. قم: مکتب آیة الله العظمی السید السیستانی..
شهید اول، محمد بن مکی. (1419 ق). ذکری الشیعة فی أحکام الشریعة. قم: مؤسسه‌ی آل البیت.
 (1414 ق). غایة المراد. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه‌ی علمیه‌ی قم.
شهید ثانی، زین‌الدین بن علی. (1421 ق). رسائل الشهید الثانی. قم: نشر دفتر تبلیغات اسلامی حوزه‌ی علمیه‌ی قم.
شیخ حر عاملی، محمد بن حسن. (1409 ق). وسائل الشیعة. قم: مؤسسه‌ی آل البیت.
صدر، سیدمحمد. (1420 ق). ما وراء الفقه. بیروت: دار الأضواء.
صدر، سیدمحمدباقر. (1417 ق). بحوث فی علم الأصول. قم: مؤسسه‌ی دائرة المعارف فقه اسلامی.
طباطبایی یزدی، محمدباقر. (بی تا). وسیلة الوسائل فی شرح الرسائل. قم: بی‌نا.
طباطبایی، سیدعلی بن محمد. (1418 ق). ریاض المسائل. قم: مؤسسه‌ی آل البیت.
طوسی، أبوجعفرمحمد بن حسن. (1407 ق). تهذیب الأحکام. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
 (1390 ق). الإستبصار. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
 (1400 ق). النهایة فی مجردالفقه و الفتاوی. بیروت: دار الکتاب العربی.
عاملی، سیدجواد بن محمد. (1419 ق). مفتاح الکرامة. قم: نشر جامعه‌ی مدرسین حوزه‌ی علمیه‌ی قم.
عراقی، آقاضیاءالدین. (1414 ق). شرح تبصرة المتعلمین. قم: نشر جامعه‌ی مدرسین حوزه‌ی علمیه‌ی قم.
عسکری، حسن بن عبدالله. (1400 ق). الفروق اللغویة. بیروت: دار الآفاق الجدیدة.
علامه حلی، حسن بن یوسف بن مطهر. (1412 ق). منتهی المطلب. مشهد: مجمع البحوث الإسلامیة.
علامه مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی. (1410 ق). بحار الأنوار. بیروت: مؤسسة الطبع و النشر.
فاضل لنکرانی، محمد. (1409 ق). تفصیل الشریعة فی شرح تحریر الوسیلة (النجاسات و أحکامها). قم: بی‌نا.
فراهیدی، خلیل بن أحمد. (1409 ق). کتاب العین. قم: نشرهجرت.
فیض کاشانی، محمدمحسن بن شاه ‌مرتضی. (1496 ق). الوافی. اصفهان: کتابخانه‌ی امام امیرالمؤمنین علی (ع).
قرشی، علی‌اکبر. (1371 ش). قاموس قرآن. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
کاشف الغطاء، جعفر بن خضر. (بی تا). شرح طهارة قواعد الأحکام‌. بی‌جا: مؤسسة کاشف الغطاء.
کاظمی، جواد بن سعید. (1365 ش). مسالک الأفهام فی إلی آیات الأحکام. تهران: کتاب‌فروشی مرتضوی.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1429 ق). الکافی. قم: دار الحدیث.
مازندرانی، محمدهادی بن محمدصالح. (1429 ق). شرح فروع الکافی. قم: دار الحدیث.
مامقانی، عبدالله بن محمدحسن. (1350 ق). نهایة المقال. قم: مجمع الذخائر الإسلامیة‌.
مجلسی، محمدتقی. (1406 ق). روضة المتقین: مؤسسه‌ی فرهنگی ـ اسلامی کوشان‌پور.
محقق کرکی، علی بن حسین. (1414 ق). جامع المقاصد. قم: مؤسسه‌ی آل البیت.
مرتضی زبیدی، محمد بن محمد. (1414 ق). تاج العروس. بیروت: دار الفکر.
میرزای قمی، أبوالقاسم بن محمدحسن. (1413 ق). جامع الشتات. تهران: نشر مؤسسه‌ی کیهان.
نائینی، محمدحسین. (1411 ق). کتاب الصلاة. قم: نشر جامعه‌ی مدرسین.
نجفی، محمدحسن. (1404 ق). جواهر الکلام. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
نراقی، أحمد بن محمدمهدی. (1417 ق). عوائد الأیام فی بیان قواعد الأحکام ‌. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
 (1415 ق). مستند الشیعة. قم: مؤسسه‌ی آل البیت.
همدانی، آقارضا بن محمدهادی. (1416 ق). مصباح الفقیه. قم: مؤسسة الجعفریة لإحیاء التراث.